Brüksel olmadan inşa ettik

Haziran 2026'da bir sabah, iki ekran yan yana duruyor. Birinde FairGrow kontrol paneli çalışıyor: gerçekten bir şeylerin yetiştiği kendi test düzeneğimizden saatlik toprak nemi, dünkü Sentinel-2 görüntüsü, yarının sulama tavsiyesi. Yanında lansmanın ve sensör sertifikasyonunun takvimi var. Diğer ekranda Avrupa inovasyon fonu için bir başvuru formu. İşaretlenecek kutulardan biri: henüz başlamadık.

O ay Avrupa fonlarının FairGrow'a uygun olup olmadığını ciddi şekilde inceledik. EIC Accelerator'ı, 2027 FARM2FORK çağrısıyla Horizon Europe Küme 6'yı, Hollanda'nın WBSO programını ve bölgesel yolları tek tek gözden geçirdik. Cevap her durumda hayırdı ve bunun nedeni zayıf bir planımızın olması değildi. Cevap yapısal nedenlerle hayırdı ve bu nedenler bizim hayal kırıklığımızdan daha ilginç.

Ayakta kalan tek araç Avrupa'nın değil Hollanda'nındı: Hollanda İşletme Ajansı RVO'nun yurt dışındaki demonstrasyon projeleri için yürüttüğü DHI programı. Bu yazı bunun neden böyle olduğunu ve sonunda neden beklemediğimize sevindiğimizi anlatıyor.

1. Brüksel sonucu değil, boşluğu finanse ediyor

Horizon yapısının tamamı tek bir ilkeye dayanır: ek katkı (additionality). Hibeler yalnızca onlar olmadan gerçekleşmeyecek işlere verilebilir. Kulağa makul geliyor ve Avrupa Komisyonu haklı olarak vergi mükelleflerinin parasının piyasanın zaten ödediği bir şeyi ödemek için olmadığını söyleyecektir. Bu, şirketlerin süregelen geliştirmelerini proje diye yeniden adlandırıp faturayı Brüksel'e göndermesine karşı bir güvencedir.

FairGrow için kapanan ilk kapı buydu. Platform çalışıyor, sensörler kendi test düzeneklerimizden veri gönderiyor, uydu katmanı çalışıyor ve tavsiye katmanı tavsiye veriyor. Küçük ölçekte çalıştığı kanıtlandı. Hâlâ yapılması gerekenler, yani gerçek parsellerde gerçek üreticilerle test etmek, sensörleri sertifikasyondan geçirmek ve lansmanı hazırlamak, artık araştırma değil ve bu nedenle fonlanabilir bir boşluk sayılmıyor. Yapabileceğimiz en fazla şey bir boşluk kurgulamaktı: fon başvurusu yapabilmek için bilerek inşa etmeden bırakacağımız bir bileşen. Bu tam da sistemin davet ettiği tersine çevirme ve biz bu oyuna katılmamayı seçtik.

2. TRL merdiveni akademik bir araçtır

Brüksel inovasyonu dokuz basamaklı bir ölçekle, Teknoloji Hazırlık Seviyeleriyle (TRL) ölçer. 1. basamak kâğıt üzerindeki bir fikir, 9. basamak piyasada çalışan bir üründür. Ölçek, çok iyi işlediği uzay sanayisinden gelir.

Avrupa fon sisteminde bu ölçek bir ayıklama makinesine dönüştü. Araştırma kurumları laboratuvar testinden ilgili ortamda gösterime kadar TRL 3 ile 6 arasını işgal eder. Horizon parasının büyük kısmı oradadır ve programlar bunun etrafında kurulmuştur. Daha yukarıda olanlara Brüksel, ölüm vadisinde olduklarını söyler: şirketlerin geleneksel olarak battığı, prototip ile piyasa arasındaki aşama. EIC Accelerator bu aşama için tasarlandı.

Komisyon bunun bilinçli bir iş bölümü olduğunu söyleyecektir: temel ve uygulamalı araştırma Horizon'a, çığır açan teknoloji EIC'ye, geri kalanı piyasaya. Ne var ki EIC Accelerator bilimsel bir atılım ve unicorn ölçeğinde bir hırs ister; başarı oranı da yaklaşık %5'tir. Küçük ölçekte kanıtlanmış, çalışan bir prototipe sahip ve şimdi gerçek parsellere geçmek isteyen TRL 8 seviyesindeki sağlıklı bir KOBİ'nin sunacak bir atılımı yoktur ve unicorn olmak gibi bir isteği de yoktur. Müşteri ister. Böyle bir şirket için merdivenin tamamında uygun bir basamak yoktur: Horizon için fazla ileride, EIC için fazla mütevazı. İkisi de onun için konmamış iki sandalyenin arasında kalır.

3. Bekleme süresi bir işletmeyi yürütmekle bağdaşmıyor

Horizon başvurusu yapan biri ilk avro için on iki ila yirmi dört ay bekler. Önce kısa bir öneri, sonra tam bir öneri, sonra jüri değerlendirmesi, sonra hibe sözleşmesi üzerine müzakereler ve ancak ondan sonra para. Komisyon, özenin zaman aldığını ve rekabetçi değerlendirmenin doğası gereği turlar gerektirdiğini söyleyecektir. Bu doğru.

Bu sürede bir girişimci kalan araştırmayı kendi başına bitirir, iki pazar açar ve üç sürüm çıkarır. Bizim için aynı dönem şöyle görünüyor: prototip küçük ölçekte kanıtlandı, platform 57 dilde hazır, sensörler sertifikasyondan geçiyor ve gerçek parsellerde test yapacağımız ilk tarafları arıyoruz. Bir hibe başvurusunda bu adımların her biri, başlangıç tarihi 2027'de bir yerde olan bir iş paketi olarak adlandırılırdı.

İşte ikinci tuzak. Form, henüz başlamadığınızı belirten bir kutuyu işaretlemenizi ister. Beklerken inşa etmeye devam ederseniz kendinizi diskalifiye etmiş olursunuz. Yani araç yalnızca sabır istemez, durmanızı ister. Lansmana doğru çalışan bir şirket için durmak bir seçenek değildir; bu da fiilen ürününüz ile başvurunuz arasında seçim yapmanız gerektiği anlamına gelir.

4. Konsorsiyum şartı kaliteye göre değil, ağa göre seçer

Tarım ve gıdayı kapsayan Horizon Europe Küme 6 şirketleri değil, konsorsiyumları finanse eder. 2027 FARM2FORK çağrısına yapılacak bir başvuru, birkaç üye devletten altı ila on ortak, bilimsel dayanak olarak bir üniversite ve üreticilerin, danışmanların ve araştırmacıların birlikte çalıştığı çok aktörlü bir yaklaşım ister. Arkasındaki mantık savunulabilir: Avrupa parası Avrupa işbirliğini teşvik etmeli ve bilgi tek bir şirkette sıkışıp kalmak yerine üye devletler arasında dolaşmalıdır.

Sonuç olarak para pratikte zaten Brüksel atlıkarıncasında olanlara ayrılmıştır. Son çağrıya katıldıysanız, bir sonrakinin ortaklarını zaten tanırsınız. Hiç katılmadıysanız, başkalarının on yılda kurduğu bir ağı birkaç ayda kurmanız gerekir. Değerlendirme kriterleri bunu açıkça ortaya koyar: Horizon deneyimi olmayan bir koordinatör, ne inşa etmiş olursa olsun uygulama başlığında daha düşük puan alır.

Bu eşiğin etrafında koca bir sektör oluştu. Hibe danışmanlık firmaları başvuruyu yazar, ortakları bir araya getirir ve başarı primi esasıyla inovasyon için ayrılan paranın bir kısmını alır. Bu bir skandal değil; Komisyon'un kendi yarattığı bir piyasaya verilen mantıklı bir tepkidir. Ama verilen her avronun bir kısmının hiçbir zaman araştırmaya ya da ürüne ulaşmadığı anlamına gelir. FairGrow için hesap basitti: bir yıl konsorsiyum kurmak ve zaten yapmış olduğumuz bir iş için başvuru yazdırmak üzere bir danışmanlık firmasına ödeme yapmak. Kibarca reddettik.

5. Devlet yardımı kuralları tam da ihtiyacınız olanı yasaklıyor

Son kapı en ilkesel olanıdır. Avrupa Komisyonu piyasaya hazır ürünleri finanse edemez, çünkü bu rekabeti bozar. Bir şirkete verilen devlet yardımı, onsuz idare eden şirketleri dezavantajlı duruma düşürür ve Komisyon bu yasağı haklı bir nedenle korur: bu, bir üye devletin kendi sanayisini sübvansiyonlarla piyasada öne geçirmesini engelleyen kuralın ta kendisidir.

İroni şu ki kural, bir üretici için önemli olan aşamayı tam olarak dışarıda bırakıyor. Daha iyi toprak nemi ölçümü üzerine araştırma finanse edilebilir. Bir prototip finanse edilebilir. Ama Kazakistan'daki bir kooperatif ya da Zeeland'daki bir üretici platformu gerçekten kullanmaya başladığında ve sertifikasyon ile yaygınlaştırma para tutmaya başladığında, iş tanımı gereği ticari sayılır ve yasak bölgeye girer. İnovasyonun, hedeflediği insanlara bir şey kazandırdığı aşama, Avrupa'nın ödeme yapmasına izin verilmeyen aşamadır.

Geriye ulusal araçlar kalıyor; bunlar daha yaklaşıyor, ama yeterince değil. Hollanda'nın WBSO programı, Hollanda bordrosundaki geliştiricilerin ücret maliyetlerinin bir kısmını karşılar. Bizde bunlar var ve işin büyük kısmı burada yapılıyor, ama ekibimiz yurt dışındaki meslektaşlarla yakın çalışıyor. Kimin hangi saati hangi bileşene harcadığına dair temiz bir WBSO ayrımı o kadar çok bürokrasi yaratıyor ki program bizim için uygulanamaz hale geliyor. Hollanda'nın bölgesel bir aracı olan MIT programı, Ar-Ge (R&D) işbirliği varyantında ikinci bir KOBİ ortağı ister ve aynı teşvik etkisi şartını taşır: iş başlamamış olmalıdır. Çalışan bir prototipi olan bir şirket için bu, Brüksel'dekiyle aynı duvardır, yalnızca daha alçak. Hollanda'nın DHI programı yalnızca yurt dışındaki bir demonstrasyon projesini, en fazla yarısını ve bir tavanla öder. Yani sertifikasyonu ya da lansmanın kendisini değil, Hollanda dışındaki tek bir müşteriyle tek bir vitrin projesini finanse eder.

Yani Lahey de işe yaramıyor, en azından şimdi atmamız gereken adım için. KOBİ'lerin inovasyonun motoru olduğuna dair Avrupa hikâyesi pratikte üye devletlere devrediliyor ve onların araçları gerçek işin içinden geçmek yerine etrafından dolaşıyor.

Sonuç: yatırımcı gibi konuşan bir araştırma fonu

Bunun yerine ne yapıyoruz

İnşa ettik. Kendi paramızla, Hollanda'daki bir veri merkezinde duran kendi sunucularımızda, kendimiz geliştirdiğimiz ve fikri mülkiyeti Hollanda hukukuna tabi kalan algoritmalarla. Bu bir kahramanlık hikâyesi değil; 27 yıldır veri işleyen ve teknik işi bizzat yapmaya alışkın bir şirket için mantıklı bir tercih. Taahhüt sayfamızda da böyle yazıyor: değişimi kenardan izlemektense işe yarar bir şey inşa etmeyi tercih ederiz.

Küçük başlıyoruz. Önce küçük ölçekte çalıştığını kanıtlamak; bu yapıldı. Şimdi, sensörler sertifikasyondan geçerken gerçek parsellerde test yapabileceğimiz üreticiler, kooperatifler ve deneme işletmeleri arıyoruz. Ardından ilk üreticilerle lansman ve bir sonraki adımı oradan kazanmak. Bu, elinde hibe olan on ortaklı bir konsorsiyumdan daha yavaş. Ama aynı zamanda daha dürüst, çünkü her genişlemenin bedelini platformu kullanan ve ondan bir fayda gören biri ödeyecek. Sulamasını gördüklerine göre ayarlayan bir üretici, Brüksel'deki bir jüriden daha iyi bir hakemdir.

Bir sonraki adımı piyasadan ortaklarla atmayı tercih ederiz. Kenardan izleyen taraflarla değil, masaya bir şey getiren taraflarla: bilgi, ağ, parseller, müşteriler. Katılan, sonuçtan pay alır. Bu kadar basit.

Bu, gerçek parsellerinde süreci birlikte test edip geliştirdiğimiz bir üretici olabilir. Teknolojimizi benimseyen ve kendi ağı içinde doğrudan bundan yararlanan bir distribütör olabilir: üreticileri için öncelikli erişim, müşterilerinin dilinde kendi ortamı. Ya da toplu bir anlaşma imzalayan bir kooperatif olabilir: tüm üyeler için tek bir sözleşme ve bundan sonra ne inşa edileceği konusunda söz hakkı. Siz üreticileri ve ürünleri tanıyorsunuz; platform ve veri bizde.

Kooperatifler bunu yapmaya istekli olduklarını zaten gösterdi. CZAV ve CAV Agrotheek, Kasım 2021'de sensör şirketi Farm21'e yatırım yaptığında, bunu bir hibe sağlayıcı olarak değil, ürünü kendi üyelerine yaygınlaştırmak isteyen bir taraf olarak yaptılar. Model işe yaradı. Teknoloji o zamandan beri ilerledi. Sensörler, veri erişilebilirliği ve işlevsellik açısından FairGrow bugün bir nesil önde. Şimdi katılırsanız ilk hamleyi değil, bir sonrakini yapmış olursunuz.

Brüksel bu yaygınlaştırma ortaklığı rolünü dolduramaz. Size önerdiğimiz rol tam olarak budur.

Burada gördükleriniz bir hibe sürecinin sonucu değil. FairGrow, Apeldoorn'dan bir KOBİ tarafından bir yılda inşa edildi. Bu ancak altında yatan 27 yıllık EasyData birikimi sayesinde mümkün oldu: yazılım geliştirme, verileri birbirine bağlama ve veri analizi. Kendi kaynaklarımızla, devlet desteği olmadan, cesaret ve girişimcilik ruhuyla. Platform çalışıyor ve veriler akıyor. Şimdi ihtiyaç duyulan, aynı girişimci zihniyete sahip ortaklar: bir sonraki fon turunu beklemeyen, şimdi harekete geçen karar vericiler.

Farm21'e yapılan atfın kaynağı: Boerderij, CZAV ve CAV girişim şirketi Farm21'e 1 milyonun üzerinde yatırım yapıyor ve Computable, 24 Kasım 2021. Mekanizmalar, Haziran 2026'da EIC Accelerator, Horizon Europe Küme 6, Hollanda'nın WBSO programı ve RVO'nun yürüttüğü Hollanda DHI programının kurallarında karşılaştığımız şekliyle anlatılmıştır.